فرونشست زمین یکی از بحران های زیست محیطی مهم چند سال اخیر در ایران است که ناشی از بحران آب و برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی است. میانگین سالانه فرونشست در ایران بین ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر برآورد می شود که بسیار بالاتر از میانگین جهانی است. در حال حاضر حدود ۳۰۰ دشت در ایران دچار این پدیده هستند و در برخی مناطق ایران، فرونشست تجمعی به بیش از ۳۰ سانتیمتر رسیده است. این امر موجب خسارت رسیدن به زیرساخت های شهری مانند لوله های آب، گاز، جاده ها و ساختمان ها شده است.
طبعات ناشی از فرونشست، به آثار باستانی و تخت جمشید هم سرایت کرده و در حال نابودی ابنیه تاریخی ایران است که لازم است هرچه سریع تر مدیریت صحیح و پایدار منابع آبی در دستور کار مسیولین ذی ربط قرار گیرد تا شاهد بحران های غیرقابل جبران در این حوزه و دیگر حوزه ها نباشیم.
۱۵ کارشناس زمینشناس ، ژیومورفلوژی، خاکشناسی، آبشناسی، باستانشناسی ، نقشهبرداری و… از دانشگاه شیراز ۱۹ اردیبهشت راهی نقش رستم شدند تا شکافهای پیش آمده در نزدیک آرامگاههای نقش رستم در نزدیکی تخت جمشید را به درخواست استاندار فارس، مدیر کل اداره میراثفرهنگی فارس و مدیر پایگاه تخت جمشید بررسی کنند. به تشخیص آنها نقش رستم بیشتر گرفتار فروشُست است نه فرونِشست
مدیر پایگاه تخت جمشید در این باره توضیح داد: بالای کوهی که مقبره خشایارشا قرار دارد حوضچه آرامش وجود داشته، این حوضچه کارکردش را از دست داده و آب حاصل از بارشها به صورت آبشاری همراه با سنگهای صخرهای به پایین فرو میریزد و جلوی مقبره تلنبار میشود.
این سنگها و آبها جاری شده به دلیل این که آبراههها دیگر کارکردش را از دست داده وراد نقش رستم میشود. آب از زیر راه خودش را پیدا کرده و از سطح زیر زمین به داخل راهآبهای فرو رفته که بخشی از آن به صورت حفرهای عمیق در پایین آرامگاه خشایارشاه مشخص است اما از زیر نمیدانیم این آب به کجا رفته است. او افزود: خطر این وضعیت آن است که اکنون سازههایی که در زیر زمین هستند به دلیل این که آبراههها کارکردش را از دست داده آب بارشها را به بدنه زیرین سازههای نقش رستم هدایت میکنند. بویژه آسیبی که به باروی نقش رستم رسیده به همین علت است.
این باستانشناس تاکید کرد: برای همین به تشخیص کارشناسان ما باید ابتدا آبراههها و حوضچه آرامشی که در آن بالا هست را مرمت کنیم و بعد هم از خطر ریزش سنگها جلوگیری کنیم. سپس مسیر آبراهههای دوره ساسانی و هخامنشی را پیدا کنیم تا آبها را به همان روش دوره خودش به بیرون از نقش رستم انتقال بدهیم.
علیرضا عسگری چاوردی ـ در خصوص فروشُستهای نقش رستم در کنار قبر خشایارشا توضیح میدهد: محوطه نقش رستم از دوره هخامنشی برای بخش آرامگاهی شهر پارسه استفاده شده و در دوره ساسانی مجدد استفاده شده بویژه برای آیین پادشاهی در کعبه زرتشت، نیایشها و عبادتهایی که آنجا انجام میشده است. این بارندگیهای اخیر در واقع در بخشهای مختلف نقش رستم تاثیر و تاثرات گستردهای از فرونشستها داشته که مهمترین دلیلش آن است که سیستم و نظام هدایت آب دوره هخامنشی در این محوطه از کار افتاده و نقش رستم را تحت تاثیرخودش قرار داد.
یکی از این بخشها آرامگاه خشایارشا است،بالای کوه در دوره هخامنشی یک حوضچه آرامشی وجود داشته که متاسفانه به دلیل پر شدگی نیاز به لایروبی و کاوش باستانشناسی دارد، و همین باعث شد در بارندگیهای اخیر آبشاری شکل بگیرد و حجم زیادی سنگ و آب از همین آبشار وارد محوطه نقش رستم شود و آبی که وارد صحن محوطه شده و در دوره هخامنشی مدیریت میشده اما کانالهای ابیاری و سیستم انتقال آب به بیرون در دوره امروزی کارکردشان را از دست داده و آب بارندگیها وارد محوطه میشود ، بخشهایی را دچار فروشُست میکند.
او افزود: مشکلاتی که اکنون بوجود آمده در واقع در اثر همین بارندگیها بود و تحت تاثیر آنها فروشستها قوجود آمده، همچنین مشکلات خود محوطه نقش رستم اعم از قناتها، تلنبار خاک کاوشهای ۸۰ سال پیش است. که امروزه نیاز است در پیرامون کعبه زرتشت خاکهای حاصل از کاوش و قناتها ساماندهی شود و سیستم هدایت آب احیا شود تا ما بتوانیم از این آسیبهایی که در کعبه زرتشت و در خود محوطه نقش رستم اتفاق افتاده جلوگیری کنیم.
راهکارهای پیشنهادی
لایروبی و کاوش باستان شناسی حوضچه آرامش بالای کوه برای احیای کارکرد آن
جلوگیری از ریزش سنگ ها به سمت نقش رستم
پیدا کردن و احیای مسیر آبراهه های دوره ساسانی و هخامنشی برای هدایت آب به بیرون از محوطه
ساماندهی خاک های حاصل از کاوش ها و قنات های اطراف کعبه زرتشت
بنابراین، مشکل اصلی ناشی از عدم کارکرد صحیح سیستم های آبیاری و هدایت آب باران از دوره باستان است که باید با اقدامات مرمتی و باستان شناسی احیا شود.
شرکت پویاک با بهرهگیری از نوآوریهای فناورانه، در تلاش است تا بر زندگی مردم، صنایع و مدیریت آب تأثیر مثبت بگذارد؛ راهی به سوی آیندهای پایدار نشان داده و در بهبود مدیریت منابع آبی نقشی موثر ایفا میکند.
