اخبار پویاک

پایان حیات آبی ایران
بحران آب در ایران و مدیریت نادرست منابع بحران آب و خشکسالی در ایران به طور مداوم افزایش می‌یابد و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی بدون اقدامات مد...

تیر ۲۳, ۱۴۰۳

تأثیرات مخرب پروژه‌های گاپ و داپ ترکیه بر محیط زیست و اقتصاد کشورهای همسایه
پروژه‌های سدسازی بر روی رود ارس و تأثیرات زیست محیطی و حقوقی پروژه گاپ (GAP): گاپ یک پروژه توسعه چند بخشی شامل سدسازی گسترده در جنوب شرق آناتولی تر...

تیر ۲۱, ۱۴۰۳

پربازدید ترین اخبار

تیر ۲۳, ۱۴۰۳

پایان حیات آبی ایران

تیر ۲۱, ۱۴۰۳

تأثیرات مخرب پروژه‌های گاپ و داپ ترکیه بر محیط زیست...

تیر ۱۳, ۱۴۰۳

همکاری پژوهشی ایران و عراق برای حل مسائل زیست‌محیطی دو...

تقابل بیابان زدایی در برابر تولید بیابان!

تیر ۱۳, ۱۴۰۳

زمینی که ما هر روز روی آن راه می‌رویم. به ما غذا می‌دهد، لباس می‌پوشد و به ما پناه می‌دهد. اقتصاد، زندگی و معیشت ما را حفظ می‌کند. ما برای بقای خودمان به زمین وابسته‌ایم. با این حال، ما با آن مانند خاک رفتار می‌کنیم.

سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون هکتار از اراضی سالم و مولد را تخریب می‌کنیم. در این روند، خاکی که قرن‌ها تولید آن طول می‌کشد در عرض چند دقیقه تخریب می‌شوند.

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل

 

تأثیر بیابان‌زایی بر زندگی و زمین

خاک یکی از پیچیده‌‌ترین اکوسیستم‌های طبیعت است که میزبان یک چهارم تنوع زیستی سیاره ما است و ارگانیسم‌هایی که در آن زندگی می‌کنند خدمات ضروری اکوسیستم مانند ترسیب کربن و تصفیه آب را به ما ارائه می‌دهند. طبق گزارش سازمان ملل، ما سالانه ۱۲ میلیون هکتار از زمین‌های حاصلخیز را به دلیل بیابان‌زایی از دست می‌دهیم. این آمار با توجه به تأثیر مستقیم خاک سالم بر معیشت ما بسیار قابل توجه است.

بر اساس اطلس جهانی بیابان‌زایی که در سال ۲۰۱۸ توسط مرکز تحقیقات مشترک کمیسیون اروپا منتشر شد، بیش از ۷۵ درصد از زمین‌های جهان در حال حاضر تا درجه‌ای تخریب شده است، درصد بسیار بالایی که ممکن است تا سال ۲۰۵۰ به ۹۰ درصد برسد. هر ساله ۴٬۱۸ میلیون کیلومترمربع، یعنی تقریباً نیمی از مساحت اتحادیه اروپا، به ویژه در آسیا و آفریقا، دچار تخریب می‌شود. از هم اکنون تا سال ۲۰۵۰، ممکن است حدود ۷۰۰ میلیون نفر مجبور به مهاجرت به دلیل مشکلات کمبود منابع مرتبط با زمین شوند. تا سال ۲۰۳۰حدود ۵۰ میلیون نفر به خاطر نابودی خاک و امکان فعالیت اقتصادی بر زمین مجبور به مهاجرت خواهند شد.

بیابان‌زایی: انقراض خاک، انقراض ماست

بیابان‌زایی زمانی اتفاق می‌افتد که زمین حاصلخیز به یک منطقه بیابانی یا نیمه‌بیابانی تبدیل می‌شود. این امر به‌دلیل ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی، مانند خشکسالی، جنگل‌زدایی، چرای بیش از حد، شیوه‌های کشاورزی ناپایدار و تغییر شرایط محیطی اتفاق می‌افتد. بیابان‌زایی به‌‌طور قابل توجهی محیط زیست، سلامت انسان و توسعه اقتصادی و امنیت به ویژه مناطق خشک و نیمه خشک را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در سطوح مختلف به فرسایش خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی منجر می‌شود. به این ترتیب بقای گیاهان و حیوانات و انسان در مناطق آسیب دیده به مرور دشوار یا حتی غیرممکن می‌شود.

فرسایش خاک توسط باد و آب نیز می‌تواند منجر به از بین رفتن خاک سطحی شود که برای رشد گیاه حیاتی است. ما مجموعه این عوامل را نمی‌توانیم مستقیماً کنترل کنیم، اما حتی همین عوامل را نیز می‌توان با مدیریت هدفمند پوشش گیاهی مثبت کاشت‌های استراتژیک درختان، مدیریت و برنامه‌ریزی برای حفظ خاک ویژه در مناطق ساحلی و جنگلی و کشاورزی، حفظ حریم رودها و مدیریت سیلاب‌ها و تلاش برای حفظ تنوع زیستی تا حدی مهار کرد و از تأثیر آنها بر فرسایش خاک کاست. فرسایش، شور شدن و از بین رفتن مواد آلی خاک، جنگل‌زدایی و شهرنشینی، بهره‌برداری ناپایدار از منابع آب و خاک، امنیت آب و غذا، همه موضوعات حیاتی گره خورده در مسئله بیابان‌زایی است.

در مجموع رشد جمعیت و شهرنشینی تقاضا برای غذا، آب و منابع را افزایش می‌دهد و منجر به گسترش و تکرار شیوه‌های ناپایدار استفاده از زمین و آب های زیر زمینی و در انتها از بین رفتن همه پتانسیل‌های حیاتی خاک می‌شود.

نوآوری در حل چالش بیابان زدایی

در سال‌های اخیر، پروژه‌های نوآورانه مرتبط با کشاورزی هوشمند و آبیاری هوشمند پدیدار شده‌اند که روش‌های پیشرفته‌ای را برای کشت و آبیاری ارائه می‌کنند و به اپراتورهای بخش کشاورزی، فناوری‌هایی را ارائه می‌دهند که قادر به مدیریت بهتر منابع طبیعی هستند.

یک رویکرد جامع ترکیبی از هوش مصنوعی، سیستم‌های پیش‌بینی آب و هوای فصلی با دینامیک زمانی متغیر و سنسورها و ماهواره‌ها امکان بیشتری را در رصد زمین، خاک پیش رو می‌گذارد. هدف این ابزار و شیوه‌های پیش‌بینی و مدلسازی بهبود قابلیت‌های پیش‌بینی خشکسالی و روشن کردن درک ما از علل، میزان و نرخ رشد و پیامدهای خشکسالی در مقیاس‌های زمانی انتخابی است.

می‌توان به پروژه هوش مصنوعی برای خشکسالی (۲۰۲۴-۲۰۲۲) توسط آژانس فضایی اروپا (ESA) اجرا می‌شود اشاره کرد. این پروژه بر روی رویدادهای شدید اقلیمی متمرکز است. اطلاعات را خوشه‌ای نظم می‌دهد و انحراف از داده‌ها را محاسبه می‌کند.

روند تخریب خاک با سرعتی هشداردهنده در حال پیشروی است. خاک‌هایی که به دلیل مدیریت ناکارآمد زمین آسیب‌پذیر شده‌اند، در برابر تغییرات آب و هوایی به سرعت به وضعیت بحرانی می‌رسند. تغییرات اقلیمی با تأثیر بر الگوهای دما، بارش، تابش خورشید و وزش باد، اثرات مخرب فعالیت‌های انسانی در بیابان‌زایی را تشدید می‌کند. این هم‌افزایی عوامل طبیعی و انسانی، ضرورت اقدام فوری برای مقابله با بیابان‌زایی را دوچندان می‌سازد. برای حفظ منابع خاک و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها، نیاز است تا این موارد مد نظر قرار گیرند:

1. گسترش روش‌های نوین کشاورزی پایدار 
2. در اولویت قرار گرفتن اقدامات سازگار با تغییرات اقلیمی و زیست محیطی
3. اشتفاده از فناوری‌های نوین حفاظت خاک
4. افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفظ خاک از طریق آموزش های هدفمند

تنها با رویکردی یکپارچه و اقدامات فوری می‌توان روند تخریب خاک را کُند کرده و از پیامدهای ناگوار زیست‌محیطی و اقتصادی آن جلوگیری کرد.

تخریب خاک در ایران

سالانه یک میلیون هکتار به بیابان‌های کشور افزوده می‌شود و نرخ بیابان‌زایی در ایران از میانگین جهانی بالاتر است و این به این معنی است که (مساحت ایران حدود یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۶ کیلومتر مربع است) کشورمان تا تقریباً ۱۶۴ سال آینده به بیابانی کامل تبدیل خواهد شد.

محرک‌های تخریب زمین در مکان‌های مختلف متفاوت است و علل تخریب با عامل انسانی اغلب با عوامل طبیعی هم‌پوشانی دارند. در ایران مهمترین عامل گسترش بیابان‌زایی و فرونشست زمین و فرسودن خاک کشاورزی است. نماینده موقت فائو در سال گذشته در ایران: «ایران با دارا بودن مناطق وسیع خشک و نیمه خشک در حال مقابله و کنترل چالش‌های مهمی از جمله کم آبی، تخریب سرزمین، بیابان‌زایی، خشکسالی و توفان‌های گرد و غبار است. این چالش‌های مخرب محیط زیستی تأثیر قابل توجهی بر بخش کشاورزی می‌گذارد.»

ما بخش زیادی از منابع آبمان را با بازدهی بسیار پایین برای کشاورزی و حتی صنعت قربانی کردیم. بنا به گزارش تحقیقی در سازمان پژوهش‌های مجلس، شاخص بهره‌وری آب ایران، ۱۱ برابر کمتر از کشور‌های توسعه یافته است. در همین گزارش آمده است: در حالی که شاخص وابستگی کشاورزی به منابع آب زیرزمینی در قاره‌های آسیا، اروپا، اقیانوسیه، آفریقا و آمریکای شمالی به ترتیب ۳۸٬۵، ۲۹٬۵، ۲۴٬۷، ۱۸٬۳، ۴۵٬۷ است، میزان این شاخص در ایران ۶۲٬۱ درصد است.

در ایران اما آنچه نجات‌بخش است نیز در روندی فرسایشی و مصرفی در حال نابودی است. یکی از مهمترین نجات بخش‌های ایران کوه‌های زاگرس است. مجموعه جنگل‌های بلوط و هیرکانی نجات بخش ایران بودند که به سرعت در حال نابودی هستند.

در گزارشی رسمی در سال گذشته رئیس‌ سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور اعلام کرد: محدودیت اعتباری و منابع سالانه باعث شده هر سال بتوان تنها ۳۰۰ هزار هکتار از عرصه کشور را (در موضوع مهار بیابان‌زایی) مدیریت کرد چرا که میزان تولید بیابان در کشور بیش از سه برابر فعالیت‌های ما برای مقابله با بیابان‌زایی است. 

ما در عوامل انسانی و طبیعی منجر به گسترش بیابان در ایران تقریباً نه برنامه و نگاهی روشن به توسعه داریم و نه برنامه‌ای برای مدیریت منابع آب و کشاورزی، مسیری که بذر ناامیدی می‌کارد و باد و گرد و خاک درو می‌کند.