اخبار پویاک

پایان حیات آبی ایران
بحران آب در ایران و مدیریت نادرست منابع بحران آب و خشکسالی در ایران به طور مداوم افزایش می‌یابد و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی بدون اقدامات مد...

تیر ۲۳, ۱۴۰۳

همکاری پژوهشی ایران و عراق برای حل مسائل زیست‌محیطی دو کشور
محمد علی زلفی گل وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در دیدار با نعیم العبودی وزیر آموزش عالی و تحقیقات علمی جمهور عراق در تیرماه 1403، اظهار کرد: در دولت ...

تیر ۱۳, ۱۴۰۳

پربازدید ترین اخبار

تیر ۲۳, ۱۴۰۳

پایان حیات آبی ایران

تیر ۱۳, ۱۴۰۳

همکاری پژوهشی ایران و عراق برای حل مسائل زیست‌محیطی دو...

تیر ۱۳, ۱۴۰۳

تقابل بیابان زدایی در برابر تولید بیابان!

تأثیرات مخرب پروژه‌های گاپ و داپ ترکیه بر محیط زیست و اقتصاد کشورهای همسایه

تیر ۲۱, ۱۴۰۳

پروژه‌های سدسازی بر روی رود ارس و تأثیرات زیست محیطی و حقوقی

پروژه گاپ (GAP): گاپ یک پروژه توسعه چند بخشی شامل سدسازی گسترده در جنوب شرق آناتولی ترکیه است. این پروژه 9 استان ترکیه را دربر می‌گیرد که در حوضه رودخانه‌های فرات و دجله قرار دارند. که ظرفیت ذخیره سازی 17.6 میلیارد متر مکعب آب را دارد. شایان ذکر است متوسط جریان سالانه رودخانه دجله در مرز ترکیه و عراق، تنها 16.8 میلیارد متر مکعب است که ترکیه می‌تواند تمام این حجم آب را ذخیره کند.

پروژه داپ (DAP): داپ پروژه سدسازی در آناتولی شرقی است که بخش عمده آن روی حوضه ارس و کورا ساخته می‌شود. که سدهای کاراکورت، سویلمز و نارین قلعه زیر مجموعه پروژه داپ هستند و به‌ صورت مستقیم بر ایران، ارمنستان و جمهوری آذربایجان تأثیر می‌گذارند.

علاوه بر این دو سد، ترکیه دارای چند ابرپروژه آبی است که سد ایلیسو نوزدهمین سد احداث شده روی رودخانه‌های دجله و فرات است و از ورود 56 درصد منابع آب دجله به خاک عراق و سوریه جلوگیری می‌کند! علاوه بر این، ترکیه در حال ساخت سدهای متعددی روی رود ارس است که یکی از آنها سد «کاراکورت» است که با ظرفیت 1.6 میلیارد مترمکعب و ارتفاع 124 متری، می‌تواند علاوه بر تامین آب شرب منطقه دشت ایغدیر استان قارص، 100 مگاوات برق نیز تولید کند. اما این پایان ماجرا نیست؛ سد «سویلمز» قرار است سال آینده آبگیری شود و پس از آن، سد «توزلوجا» در آخرین نقاط خاک ترکیه بر سر راه این رود ساخته خواهد شد. با تکمیل و بهره‌برداری از همه این سدها، کشورهای پایین‌دست ارس تحت فشار شدید آبی و زیست محیطی قرار خواهند گرفت که بر ابعاد مختلف اقتصادی، کشاورزی، دامپروری، واردات مواد غذایی و غیره اثر گذار خواهد بود.

رود ارس، پس از عبور از ترکیه، به ارمنستان می‌رسد و پس از آن وارد ایران می‌شود. ارمنستان نیز دو سد بزرگ با ظرفیت 250 میلیون مترمکعب و 9 سد کوچک با ظرفیت‌های 5 تا 100 میلیون مترمکعب بر سر راه این رود احداث کرده است اما به نظر می‌رسد نقش سدهای ارمنستان بیشتر در کنترل سیلاب‌ها است، اما سدهای عظیم ترکیه نگرانی‌های بیشتری درباره جریان زندگی رود ارس ایجاد کرده‌اند.

دلایل ترکیه برای سدسازی

اردوغان احداث این سدها را ضروری برای بهره‌برداری از نیروگاه‌های برق‌آبی، توسعه کشاورزی و ایجاد اشتغال در این کشور اعلام کرده است. برخی کارشناسان دلایل دیگری نیز برای این سدسازی‌ها مطرح کرده‌اند؛ از جمله صادرات آب، تأمین پنبه مورد نیاز 10 برند برتر پوشاک جهان، افزایش قدرت منطقه‌ای با در اختیار گرفتن منابع آبی و موارد دیگر.

 

تأثیرات زیست محیطی و حقوقی

کارشناسان هشدار می‌دهند که ادامه سدسازی ترکیه روی ارس به کاهش حق‌آبه زیست محیطی، شرب، کشاورزی و صنعتی و پیامدهای بسیار شدید بر شمال غرب ایران منجر می‌شود. اگر پروژه داپ به همان شکل گاپ به‌طور کامل اجرایی شود، در عمل «تروریسم آبی» علیه مناطق شمال‌غرب ایران در یک بازه زمانی 10 تا 30 ساله رقم خواهد خورد.  ترکیه با این ادعا که منابع آبی دجله، فرات و ارس بخشی از آب های داخلی این کشور هستند، بدون توجه به اعتراضات بین‌المللی که متوجه این پروژه است، در حال تکمیل و بهره‌برداری از این سد است.

اهمیت تولید محتوای علمی

مقاله علمی پژوهشی «پروژه‌های گاپ و داپ ترکیه از منظر حقوق بین‌الملل و رسالت رسانه‌ها» در شماره نهم دوفصلنامه علمی «پژوهشنامه رسانه بین‌الملل» منتشر شده است. این مقاله اولین مقاله علمی در خصوص داپ از منظر حقوق بین‌الملل است و به بررسی پیامدهای اجرای این پروژه‌ها بر کشورمان و ابعاد نقض حقوق بین‌الملل در گاپ و داپ می‌پردازد.

پیامدهای زیست محیطی و اقتصادی

طرح‌های گاپ و داپ ترکیه همسایگانش یعنی عراق، سوریه، ایران، ارمنستان و جمهوری آذربایجان را با انبوهی از بحران‌های زیست محیطی و چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و انسانی مواجه می‌کند. ایجاد ریزگردها، کاهش حق‌آبه کشورهای پایین‌دست، به ویژه ایران، از بین رفتن گونه‌های بومی آبزیان، خشک شدن تالاب‌ها، بیابان‌زایی، بحران کشاورزی و بهداشتی، تشدید بیکاری و مهاجرت از پیامدهای پروژه‌های گاپ و داپ است.

نرخ مرگ‌ و میر ماهیان و سایر گونه های جانوری که بعضاً در خطر انقراض هستند، در مناطق متاثر از این پروژه، به دو دلیل افزایش خواهد یافت:
1- افزایش شوری و آلودگی لایه های آبدار زیر‌زمینی به دلیل کاهش ورود آب شیرین به سفره های آب زیر‌زمینی

2- راه یافتن آب شور خلیج فارس به بصره به دلیل کاهش حجم آب اروند ‌رود

اثرات منفی این سد بر کشاورزی، خشک‌شدن تالاب هور‌العظیم، کاهش رطوبت دشت بین‌النهرین و تبدیل آن به تولید گرد و غبار و افزایش ریز گرد ها به مراتب بیش تر از سد های آتاتورک بر روی رود فرات و سد ایلیسو بر روی رود دجله می‌باشد که پیش تر توسط ترکیه به بهره‌برداری رسیده است.

سد ایلیسو از ورود 56 درصد منابع آب دجله به خاک عراق و سوریه جلوگیری کرده و سبب شده است بیش از 6.5 میلیون هکتار از اراضی کشاورزی این دو کشور نابود شود که به تبع آن بیکاری در بخش کشاورزی و دامپروری افزایش یافته و متحمل آسیب جدی شده اند و در مقابل واردات انواع مختلف مواد غذایی را افزایش داده است.

با تکمیل طرح های سد سازی ترکیه و کاهش چهار حق‌آبه شهری، کشاورزی، صنعتی و زیست محیطی ایران از ارس، امنیت تامین آب آذربایجان شرقی با محوریت تبریز به خطر خواهد می‌افتد که انتقال آب ارس به تبریز به‌عنوان حیاتی‌ترین و مهمترین طرح تامین آب این شهر در مقابله تا تاثیرات سد سازی بی‌رویه ترکیه، مطرح است که از سال 1392 طرح انتقال 135 کیلومتری انتقال آب ارس به تبریز و شهر و روستا های اطراف، کلید خورده است. همچنین مطالعات طرح انتقال آب ارس به شمال شرق دریاچه ارومیه از سال 1385  آغاز شد و شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی به عنوان متولی اصلی اجرای آن انتخاب شد و شامل آبگیری در حاشیه رودخانه ارس در محدوده جلفا با ظرفیت 300 میلیون مترمکعب در سال است؛ اما کاهش آب ارس به‌ واسطه پروژه داپ، انتقال آب به دریاچه در حال خشک شدن ارومیه را دور از ذهن خواهد کرد.

همچنین استان اردبیل به‌خصوص دشت‌های شهرهای اردبیل و مغان به آب رودخانه مرزی ارس وابسته هستند. با توجه به سهم کشاورزی و دامپروری در اشتغال استان های شمال غرب ایران، بروز خشکسالی و بحران کشاورزی و دامپروری متاثر از پروژه داپ در دو دهه آینده، موجب افزایش تصاعدی بیکاری و شکل‌گیری پدیده مهاجرت در سه استان اردبیل و آذربایجان‌های شرقی و غربی خواهد شد. شایان ذکر است 7 درصد از تولید ناخالص کشور، به واسطه مزیت‌های فراوان اقتصادی، طبیعی، گردشگری، تجاری و صنعتی، به این سه استان تعلق دارد.

نقض حقوق بین‌الملل

پروژه گاپ و داپ علاوه بر نقض تعدادی از قواعد و کنوانسیون‌های بین‌المللی محیط زیست(اعم از نقض قاعده عرفی ممنوعیت استفاده خسارت‌بار از محیط زیست، نقض قواعد حقوق بین‌الملل در زمینه رودخانه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، نقض اعلامیه استکهلم، نقض کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با بیابان‌زایی، نقض کنوانسیون ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی، نقض کنوانسیون آرهوس، نقض کنوانسیون رامسر)، از ابعاد دیگری نیز با قواعد حقوق بین‌الملل مغایرت دارند. بررسی پیامدهای اجرایی‌شدن این پروژه‌ها از نقض قواعد بین‌المللی حقوق بشر و همچنین نقض قواعد حمایت از میراث فرهنگی و تاریخی حکایت دارد.

نقش رسانه‌ها

رسانه‌های برون‌مرزی می‌توانند با تبیین ابعاد نقض حقوق بشر و حقوق محیط زیست در پروژه‌های گاپ و داپ، سیاست رسانه‌ای آنکارا در سانسور و وارونه‌سازی پیامدهای این طرح‌ها را خنثی کنند. ایجاد حساسیت و مطالبه‌گری در افکار عمومی و گروه‌های مدافع محیط زیست می‌تواند مانع توسعه اجرا و توقف سرمایه‌گذاری‌های خارجی در این پروژه‌ها شود.

رئیس سازمان محیط زیست: سدسازی ترکیه روی ارس، نتیجه بی‌توجهی به دیپلماسی آب است

نمایندگان استان‌های آذربایجان‌غربی، آذربایجان‌شرقی و اردبیل از سال گذشته تاکنون هشدارهایی در این‌باره داده‌اند. “صدیف بدری”، نماینده اردبیل، سال گذشته در تذکری به وزرای امور خارجه و نیرو از انفعال در حوزه دیپلماسی آب انتقاد کرد.

اظهارات نمایندگان

“علی نیکزاد”، دیگر نماینده اردبیل، نیز اظهار کرد: “ترکیه در حال ساخت سد روی رود ارس است که تهدیدی برای کشاورزی کشورمان محسوب می‌شود. اما متأسفانه تا به امروز دولت و وزارت نیرو در حوزه دیپلماتیک اقدامی نداشته‌اند.”

صحبت‌های رئیس سازمان محیط زیست

دکتر “سلاجقه”، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان محیط زیست، در اولین نشست خبری خود در 25 آبان‌ماه اعلام کرد: “در حوزه دیپلماسی محیط زیست و آب خوب عمل نکردیم و سدسازی روی رود ارس از سوی ترکیه حاصل همین بی‌توجهی بوده است.” وی ابراز امیدواری کرد که “دستگاه‌های متولی برگزاری جلساتی را آغاز کرده‌اند و امیدواریم حقابه‌های محیط زیستی خودمان را داشته باشیم.”

 

 

منبع:
احمد کاظمی، «پروژه‌های‌ گاپ‌ و داپ‌ ترکیه‌ از منظر حقوق‌ بین‌الملل‌ و رسالت‌ رسانه‌ها»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، سال هفتم، شماره اول، بهار و تابستان 1401